• side-navigation-widget

Wouter Osterholt

Groeiend Verzet
Una Forza del Passato


Amstelpark
& Via Appia Park

Amstelpark

Groeiend Verzet

Een ecologische rampenoefening in het Amstelpark, Amsterdam

Het Amstelpark is voortgekomen uit de grootschalige tuinbouwtentoonstelling de 'Floriade' die plaatsvond in 1972, die veel enthousiaste bezoekers trok. Maar er was ook kritiek, zoals van de actiegroep 'De Lastige Amsterdammer' die de tentoonstelling omschreef als "Poen-Groen achter een hek aan de rand van een voor velen onleefbare stad". Zij vonden dat de 5 miljoen gulden subsidie beter besteed had kunnen worden door bijvoorbeeld de leefbaarheid in de binnenstad te verbeteren. Het was een kritiek die aansloot op de veranderende tijdsgeest. De jaren zestig en zeventig werden gekenmerkt door een toenemend besef over de eigen leefomgeving en de steeds ernstiger wordende milieuproblematiek, dat werd aangewakkerd door het alarmerende rapport van de Club van Rome, 'The Limits to Growth' uit 1972. Desondanks was er datzelfde jaar op de Floriade maar weinig aandacht voor dit nieuwe milieubesef, in plaats daarvan prefereerde men een meer behoudende aanpak.

Er is veel veranderd na de hype van de Floriade, en toch is de bovenstaande omschrijving nog altijd karakteriserend voor het Amstelpark, dat als een soort arcadisch landschap verscholen ligt achter een groot hek om zo de bedreigingen van buitenaf te weren. Zo mag er niet worden gefietst en het scherpe toezicht van parkwachters zorgt dat niets buiten de gebaande paden kan plaatsvinden. Het parkbeheer wordt zo serieus genomen dat de kunstenaars die in het monumentale tentoonstellingspark willen werken wordt verboden om objecten in de grond of in de bomen te bevestigen. Het gehele park wordt behandelt alsof het gaat om een museaal object. Het project 'Groeiend Verzet' zal deze schijnveiligheid tijdelijk ontregelen door een fictieve bedreiging toe te laten in de vorm van een stedelijke ontwikkeling waarbij alle bomen en struiken gerooid moeten worden. In dit doemscenario komen de omwonenden en andere betrokkenen in opstand en ontstaat er een verzet tegen de plannen van de gemeente. Het idee is om een documentaire te maken over hoe deze protestacties er uit zouden kunnen zien aan de hand van acties die in de afgelopen 50 jaar in Nederland zijn georganiseerd in het kader van grootschalige ontbossingen en kleinschalige lokale bomenkap.

De reconstructies worden uitgevoerd in samenwerking met een lokale toneelvereniging op verschillende plekken in het Amstelpark. Voorafgaand aan de filmdagen zal er een archief worden aangelegd van de vele acties die de afgelopen jaren in Nederland hebben plaatsgevonden. Deze uitgebreide collectie zal als bronmateriaal dienen voor de geënsceneerde situaties. Aan de hand van interviews (veelal van regionale televisiezenders) zal het script worden samengesteld waarbij de gesprekken letterlijk worden gereconstrueerd. Het project 'Groeiend Verzet' behelst een beeldend onderzoek naar de esthetiek van het protest door de jaren heen; van geïmproviseerde acties van geëmotioneerde burgers tot aan strategisch geplande manifestaties van politieke partijen. Het kappen van bomen lijkt een heet hangijzer te zijn geworden in de provinciale en gemeentelijke politiek. De bedreigde boom is verworden tot politiek subject en toont in toenemende mate de bezorgdheid van de boze burger in een sterk veranderende wereld, waarbij klimaatverandering vaak een nogal abstract en onzichtbaar fenomeen is, terwijl een boom in de eigen leefomgeving staat en een tastbare link vormt met de (bedreigde) natuurlijke wereld.

Via Appia Park

Una Forza del Passato (Een Kracht uit het Verleden)

Een archeologische
zoektocht naar de fysieke en mentale overblijfselen van de Borghetto Latino, een
voormalige sloppenwijk in het Parco regionale dell'appia antica in Rome, IT. (2019)

Vanaf de jaren vijftig hadden Italiaanse steden, zoals Rome, grote problemen met een ongecontroleerde verstedelijking, waarbij vele mensen in sloppenwijken kwamen te wonen, zo ook in het Via Appia park. In een zeer korte tijd vonden er overal illegale bebouwingen plaats, zoals de sloppenwijk Borghetto Latino in de Caffarella vallei
(onderdeel van het grotere parco regionale dell'appia antica). Na de oorlog groeiden deze tijdelijke wijken uit tot ware sloppenwijken door de komst van mensen uit de zwaar gebombardeerde gebieden in het zuiden van Italië. Het leven in dit soort wijken was ondragelijk, er woonden honderden gezinnen veelal decennia lang in erbarmelijke
omstandigheden. In 1969 komen de bewoners van de Borghetto Latino dan ook in opstand tegen de erbarmelijke leefsituatie in de sloppenwijken. De Borghetto Latino was de eerste wijk in Rome die op last van haar bewoners werd ontruimd, waarna nog tientallen andere ontruimingen volgden en duizenden mensen betere huisvesting kregen.
De demonstratie vormde een sleutelmoment in de geschiedenis van de volkshuisvesting beweging en tegelijkertijd was het ook een belangrijk moment voor de milieubeweging en de vorming van het Via Appia park. In 2019 is het precies 50 jaar geleden dat er een begin werd gemaakt met de sloop van de sloppenwijk. Tegenwoordig is er echter maar weinig over dat herinnert aan de wijk. Geen enkel monument of informatiebord memoreert het verhaal van de voormalige sloppenwijk of de revolutionaire opstand die daar heeft plaatsgevonden. Op deze plek bevindt zich nu het Caffarella park; een groen en heuvelachtig landschap met vele antieke ruïnes, alsof er eeuwenlang niets is gebeurd.

Het project 'Una Forza del Passato' heeft als doel om de vergeten geschiedenis van de Borghetto Latino opnieuw onder de aandacht te brengen. Het project zal inzichtelijk maken in hoeverre de plek van de Borghetto Latino nog onderdeel is van het herinneringserfgoed van de gemeenschap (omwonenden en bezoekers van het park). Wat kan men zich herinneren van het leven in de sloppenwijk en wat betekende de ontruiming voor het ontstaan van het Via Appia park? Hoe reflecteren de buurtbewoners en gebruikers van het park op deze bewogen tijd uit de recente geschiedenis? En in hoeverre komt de huidige problematiek omtrent illegale Roma- en migrantenkampen overeen met de situatie van de vorige eeuw?

Onderzoeksfase: de opgraving
Van 15 April tot en met 26 April 2019 is er in samenwerking met architectuur studenten van de Roma Tre Universiteit (Arinanna Borri, Flavia Brunori, Simone Franchellucci, Maria García de Vicente, Roberta Loiacono, Antonio Belmonte en Marica Loparco) en met studenten van de Accademia di Belle Arti (Marco Eusepi, Marzio Mereggia en Gaia Bobò) een begin gemaakt met het in kaart brengen van de resten van de Borghetto Latino. We hebben ons met name gericht op de locatie aan de Via Latina ten noordoosten van het Caffarella park. Hier hebben we bijna twee weken lang gezocht naar overblijfselen van de wijk, zoals fundamenten, tegelvloeren en drempels. Gedurende twee weken heeft het projectteam verschillende delen bloot weten te leggen. We hadden er bewust voor gekozen om het onderzoeksgebied niet af te zetten met afzetlint of hekken. Hierdoor liepen de passanten vlak langs of soms zelf dwars door de opgraving. Normaal zou dit als storend worden ervaren, terwijl het voor ons een perfecte manier bleek te zijn om in gesprek te komen met omstanders. De opgraving leidde dan ook tot veel nieuwsgierigheid bij omstanders.

Wanneer we in gesprek kwamen met geïnteresseerden stelden we hen drie simpele vragen te stellen. Ten eerste wilden we weten of de ondervraagden ons konden vertellen wat we aan het opgraven waren. Ten tweede vroegen we door over hun kennis met betrekking tot de Borghetto Latino en ten derde werd de vraag gesteld of ze het een goed
idee zouden vinden om een informatie paneel ter nagedachtenis aan de Borghetto Latino in het park te plaatsen, zoals dat bij de andere (antieke) ruïnes in het park gebruikelijk is. 

Alle gesprekken, die overigens in het Italiaans plaatsvonden, zijn opgenomen en de interessante fragmenten zijn vervolgens uitgeschreven. Dit materiaal vormt nu samen met de (veld) tekeningen het materiaal voor de ets die tijdens de tentoonstellingen zal worden gepresenteerd. Deze illustratie zal qua techniek en vormgeving zal worden gebaseerd op de zogenoemde 'fragmenten serie' van Piranesi waarin hij verschillende archeologische
vondsten systematisch naast elkaar plaatste in een soort collages, zoals te zien in de volume: "Lapides Capitolini" (Capitolijnse Stenen), dat een overzicht toont van epigrafische stenen en sculpturale fragmenten uit de oudheid. Met dit soort afbeeldingen probeerde Piranesi verbanden te leggen tussen de onderlinge elementen, om zodoende een ordening aan te brengen in de chaos van het gefragmenteerde verleden. 

Wanneer de ets klaar is dan wil ik deze inscannen en terugbrengen op de plek van de opgraving in het Via Appia park, waar de illustratie wordt getoond op een informatiepaneel. Voor de onthulling van het bord in het park zullen alle deelnemers aan het project worden uitgenodigd. Ik zal hierbij een presentatie geven over de inhoudelijke
motivatie van het project en de resultaten verder toelichten. Daarnaast wil ik enkele sprekers uitnodigen die in het kort op het project kunnen reflecteren. 

Naast de verdere voorbereidingen voor beide tentoonstellingen in Rome en Amsterdam wil ik toewerken naar een meer ambitieus voorstel. De onderzoeksperiode heeft namelijk beter inzicht verschaft in de grote hoeveelheid overblijfselen die nog aanwezig zijn in het park. Ook de hoeveelheid positieve reacties van omstanders en betrokkenen hebben laten zien dat de tijd rijp is om een groter gedeelte van de oude wijk op te graven. Ik zie het 'Una Forza del Passato' project dan ook als eerste stap in een poging om een permanent archeologisch park / openlucht museum te verwezenlijken, waar de geschiedenis van de Borghetto Latino voor een breed publiek inzichtelijk gemaakt kan worden. Ik zal dit idee de komende periode verder uitwerken en zo mogelijk ook binnen de context van de komende tentoonstellingen presenteren.

Het onderzoek wordt gesteund door Prof. dr. Gert-Jan Burgers (Mediterrane Archeologie, landschapsarcheologie, erfgoedstudies en directeur van CLUE+) en Prof. Maya Segarra Lagunes (Afdeling Architectuur / Roma Tre Universiteit).
Wouter Osterholt (1979, Leiden) woont en werkt in Berlijn en studeerde aan de Rietveld Academie, waar hij zijn Bachelor in Fine Art behaalde in 2001. Zijn werk is context specifiek en manifesteert zich vaak als strategische interventies langs de 'breuklijnen' en ‘breukmomenten’ van het lokale (politieke) landschap, waar sociale ongelijkheid, conflicten of problemen aan het licht komen. Daarbij maakt hij gebruik van een methode van hercontextualisering van bestaand beeldmateriaal, zoals gebouwen, monumenten, sculpturen, rituelen en archiefmateriaal. Door interactie met toevallige passanten en directe betrokkenen, probeert hij politiek gevoelige onderwerpen bespreekbaar te maken. Hierdoor nemen de projecten vaak de vorm aan van een discussieplatform en ontmoetingsplek, waarin 'deelnemers' worden gestimuleerd om hun eigen positie te bepalen. Osterholt was artists-in-residence in the White House in London (UK), Townhouse Gallery in Cairo (EG), the MAK Center in Los Angeles (US), Capacete in Rio de Janeiro (BR), IASKA in Perth (AU), en bij PIST in Istanbul (TR), etc. Hij nam deel aan tentoonstellingen bij onder andere The Mosaic Rooms (UK), Fries Museum (NL), de 13de Istanbul Biënnale (TR), Townhouse Gallery (EG), Schunck* in Heerlen (NL).